ماتریس SWOT چیست و چگونه به رشد کسبوکار کمک میکند؟
ماتریس SWOT ابزاری ساده و قدرتمند است که عوامل موثر در موفقیت یا شکست کسبوکار را در قالب ماتریس چهارخانه (۲×۲) دستهبندی میکند. نقاط قوت و ضعف به عنوان عوامل داخلی و قابل کنترل، در مقابل فرصتها و تهدیدها به عنوان عوامل خارجی و خارج از کنترل مستقیم قرار میگیرند. انجام این تحلیل در چهار مرحله (جمعآوری اطلاعات، دستهبندی عوامل، تشکیل ماتریس و اقدام و استراتژی) صورت میگیرد. از یک دکه کوچک ساندویچ فروشی محلی تا شرکت بزرگی مثل دیجی کالا، همگی میتوانند با این روش خودشناسی و محیطشناسی کرده و با چشم باز برای آینده برنامهریزی کنند. شما میتوانید با شرکت در دوره شوالیه دکتر فرهادینیا، یاد بگیرید چطور از این ابزار برای رشد کسبوکار خود استفاده کنید.
ماتریس SWOT چیست و به چه دردی میخورد؟
تصور کنید شوالیهای هستید که برای نبرد آماده میشود و پیش از نبرد، به نقاط قوت خود فکر میکند (مثل شمشیر تیز و مهارت بالا در مبارزه)، نقاط ضعف را میسنجد (مثل زره سنگینی که سرعتش را کم میکند)، به فرصتهای پیش رو دقت میکند (مثل دشمن حواسپرت یا زمین مناسب نبرد) و مراقب تهدیدها میباشد (مثل اژدهایی که در کمین است). حالا بیاید این تمثیل را به دنیای کسبوکار برگردانیم. هر کسبوکار یا فرد، پیش از شروع هر حرکت مهمی باید نقاط قوت و ضعف خود را بشناسد و فرصتها و تهدیدهای محیط را در نظر بگیرد که این اتفاق از طریق جدولی میتواند نمایش داده شود. در زبان مدیریتی به این کار ماتریس SWOT یا سوات میگویند.
تحلیل سوات چیست و چه نتیجهای دارد؟
تحلیل سوات یک روش ساده ولی قدرتمند برای دستهبندی عوامل موثر در موفقیت یا شکست یک کسبوکار است. با استفاده از این ابزار میتوانید تصویری جامع از وضعیت فعلی خودتان یا سازمانتان به دست آورید. به عبارت دیگر میفهمید چه چیزهایی را خوب بلدید و باید تقویتشان کنید، در چه چیزهایی ضعف دارید و باید بهبودشان دهید، در دنیای بیرون چه موقعیتهای خوبی در انتظارتان است و چه چیزهایی برایتان مشکل ساز میشود. نتیجه این تحلیل، برنامهریزی کردن برای آینده با چشم باز بوده وغافلگیر نخواهید شد. تحلیل سوات به شما کمک میکند تا محیطشناسی کنید و کسبوکارتان را بشناسید.
چهار مولفه اصلی SWOT چیست؟
پیش از آنکه وارد جزئیات شویم، بد نیست بدانید واژه SWOT خود مخفف چهار کلمه انگلیسی Strengths (نقاط قوت)، Weaknesses (نقاط ضعف)، Opportunities (فرصتها) و Threats (تهدیدها) است. این چهار مؤلفه، ارکان اصلی تحلیل سوات را تشکیل میدهند. در ادامه هر کدام را جداگانه توضیح میدهیم تا تصویر بهتری از وضعیت خود به دست آورید.
نقاط قوت (Strengths)
نقاط قوت به آن دسته از قابلیتها، منابع و ویژگیهای درونی یک کسبوکار گفته میشود که باعث مزیت رقابتی آن میگردند؛ این نقاط همان برگهای برنده شما در مقابل رقبا هستند. تشخیص صحیح نقاط قوت به شما نشان میدهد که روی چه چیزهایی باید بیشتر سرمایهگذاری کنید و چه عواملی را نباید از دست بدهید. برای مثال، داشتن یک تیم باتجربه و متخصص، برند شناختهشده در بازار یا تکنولوژیهای برتر، جزو نقاط قوت محسوب میشوند.
نقاط ضعف (Weaknesses)
نقاط ضعف درست در مقابل نقاط قوت قرار دارند. این موارد، کاستیها و محدودیتهایی هستند که شما را نسبت به رقبا عقب میاندازند. نکته مهم درباره نقاط ضعف این است که نباید آنها را نادیده بگیرید یا انکار کنید تا امکان رفعشان وجود داشته باشد. برای مثال بودجه محدود، تجربه کم تیم در یک حوزه خاص یا ضعف در مهارتهای بازاریابی، همگی نمونههایی از نقاط ضعف هستند که میتوانند به یک مانع جدی تبدیل شوند.
فرصتها (Opportunities)
فرصتها برخلاف دو مولفه قبلی، ریشه در بیرون از سازمان دارند. آنها موقعیتها، روندها یا اتفاقاتی در محیط خارجی هستند که اگر به درستی از آنها استفاده کنید، میتوانند به نفع کسبوکارتان عمل کنند. شما نمیتوانید یک فرصت را به زور بیافرینید اما اگر حین ظهورش بتوانید از آن بهرهبرداری کنید، نتیجه مطلوبی خواهید داشت.
تهدیدها (Threats)
تهدیدها نیز مانند فرصتها از محیط بیرون نشات میگیرند، با این تفاوت که اثر آنها منفی و آسیبزا است. تهدیدها عواملی هستند که میتوانند به کسبوکار شما لطمه بزنند یا جلوی پیشرفتتان را بگیرند. شما کنترلی روی پیدایش آنها ندارید، اما میتوانید از قبل برای مقابله یا کاهش اثرشان آماده شوید. برای مثال، ورود رقبای جدید و قدرتمند به بازار، رکود اقتصادی، تحریمها، یا تغییر ناگهانی سلیقه مشتریان همگی تهدیدهایی هستند که یک سازمان باید برایشان راهکار داشته باشد.
تفاوت عوامل داخلی و خارجی در ماتریس سوات
نقاط قوت و ضعف به عوامل داخلی مربوط میشوند؛ یعنی چیزهایی که در درون شرکت یا کسبوکار شما قرار دارند و تا حد زیادی در کنترل شما هستند. در مقابل، فرصتها و تهدیدها مربوط به عوامل خارجی محیط هستند؛ یعنی اتفاقاتی بیرون از سازمان که شما کنترلی روی پیدایش آنها ندارید، اما میتوانید از فرصتها به نفع خود بهره ببرید یا برای مقابله با تهدیدها آماده شوید.
| عوامل خارجی | عوامل داخلی | معیار |
| فرصتها و تهدیدها | نقاط قوت و نقاط ضعف | شامل چه مولفههایی میشود؟ |
| بیرون از سازمان | درون سازمان | منشا |
| کنترلی روی پیدایش آنها ندارید. | تا حد زیادی در کنترل شما هستند. | میزان کنترل |
| بهرهبرداری از فرصتها و آمادگی برای مقابله با تهدیدها | تقویت قوتها و رفع ضعفها | وظیفه شما |
ماتریس سوات چگونه نمایش داده میشود؟
تحلیل سوات را معمولا در قالب یک جدول چهارخانه (۲×۲) نشان میدهند. در جدول ماتریس swot، نقاط قوت و ضعف در ردیف عوامل داخلی قرار میگیرند(قابل کنترل و اصلاح)، فرصتها و تهدیدها در ردیف عوامل خارجی هستند(خارج از کنترل مستقیم). ستون چپ برای عوامل مفید (قوت و فرصت) و ستون راست برای عوامل مضر (ضعف و تهدید) میباشد. این چارچوب به شما کمک میکند تا همه جوانب داخلی و خارجی را یکجا ببینید.
مراحل انجام تحلیل SWOT به صورت گام به گام
حالا که فهمیدیم تحلیل سوات چیست، بیایید گامهای انجام آن را هم مرور کنیم. انجام یک تحلیل سوات معمولا در چهار مرحله کلی صورت میگیرد.
جمعآوری اطلاعات
ابتدا تمام اطلاعات مرتبط را جمع کرده و عوامل داخلی مانند منابع مالی، تخصص تیم، محصولات و خدمات، فرآیندهای داخلی و غیره را لیست کنید. همچنین عوامل خارجی مثل وضعیت بازار، رقبا، روندهای اقتصادی، تغییرات فناوری یا قوانین را هم شناسایی کنید. هر چه دادههای شما واقعی و به روز باشد، تحلیل بهتری خواهید داشت.
دستهبندی عوامل
در مرحله بعد باید موارد جمعآوریشده را غربال کنید و در چهار دسته نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصتها و تهدیدها قرار دهید. این قسمت در واقع هسته اصلی کار است. با تیم خود توافق کنید که هر عامل در کدام دسته جای میگیرد. برای مثال، کیفیت بالای محصول قطعا یک نقطه قوت است، در حالی که ورود رقیب جدید به بازار یک تهدید به حساب میآید.
تشکیل ماتریس سوات
پس از دستهبندی، یک جدول چهارخانه (ماتریس) رسم کنید و عوامل داخلی (قوتها و ضعفها) را در یک سمت و عوامل خارجی (فرصتها و تهدیدها) را در سمت دیگر قرار دهید. این جدول نمای کلی وضعیت شما را نشان میدهد. با نگاه به این ماتریس میتوانید ارتباط بین هر بخش را هم بررسی کنید؛ مثلا آیا میتوانید با استفاده از یک نقطه قوت، از یک فرصت بیرونی بهره ببرید؟
اقدام و استراتژی
برای رسیدن به بهترین نتیجه، تحلیل کافی نیست و باید بر اساس آن عمل کنید. پس در گام آخر، از خودتان بپرسید حالا چه باید کرد؟ بر مبنای یافتههای سوات، استراتژیهایی تدوین کنید. مثلا “چگونه از نقطه قوتم استفاده کنم تا از فرصت جدید بازار بهره ببرم؟” یا “چطور نقاط ضعف داخلی را برطرف کنم تا تهدیدهای بیرونی کمتر آسیب بزنند”
یادتان باشد که سوات یک ابزار کیفی است؛ یعنی اعداد دقیقی به شما نمیدهد، اما تصویر بزرگی از وضعیت برایتان ترسیم میکند. برای تصمیمگیریهای مهم، گاهی نیاز است کنار سوات از تحلیلهای کمی (مثل تحلیل مالی، تحقیق بازار با ارقام دقیق) هم کمک بگیرید.
سه مثال عملی از swot ماتریس (از ساده تا حرفهای)
برای اینکه مطلب کاملتر جا بیفتد، سه مثال از تحلیل سوات را با هم بررسی میکنیم. این مثالها در سه سطح ساده و روزمره برای فهم ابتدایی، همراه با جزئیات واضح و مناسب کسبوکار و در سطح حرفهای با اعداد و ارقام تهیه شدهاند.
تحلیل سوات برای یک کسبوکار کوچک محلی (دکه ساندویچفروشی)
در این مثال، یک سناریوی ساده مثل بررسی کسبوکار یک دکه کوچک ساندویچفروشی در یک محله را در نظر میگیریم. صاحب این کسبوکار تازهکار بوده و عاشق ساندویچ درست کردن است؛ بنابراین میخواهد قبل از توسعه کارش بداند در چه وضعیتی قرار دارد. در ادامه این وضعیت را بر اساس تحلیل SWOT بررسی میکنیم.
قوتها؛ همان چیزی که کسبوکار را از دیگران متمایز میکند
صاحب این دکه خودش آشپز ماهری است و ساندویچهایش واقعا خوشطعم و خاص هستند. او با اهالی محل رابطه خوبی دارد و در محله خودش اعتبار پیدا کرده است. مشتریهای اولیهاش از آشنایان و همسایهها خواهند بود که به او اعتماد دارند. همچنین دکه اجارهای نیست، یعنی هزینه ثابت زیادی ندارد.
ضعفها؛ کاستیهایی که باید زودتر فکری به حالشان کرد!
صاحب این کسبوکار تجربه زیادی در مدیریت ندارد؛ این اولین بار است که کسبوکار راه میاندازد. سرمایهاش محدود است و پول زیادی برای خرید وسایل حرفهای یا مواد اولیه گران ندارد. دست تنهایی هم ضعف دیگر اوست؛ فعلا خودش به صورت تک نفره همه کارها را انجام میدهد که ممکن است سخت باشد.
فرصتها؛ موقعیتهایی که نباید از دست داد
در این محله فستفود یا ساندویچفروشی دیگری نیست، پس رقیب مستقیم وجود ندارد. ذائقه مردم محل به غذاهای خانگی و سنتی نزدیک است و او میتواند با دستورهای خانگی خودش دل آنها را به دست بیاورد. از طرفی هوا رو به گرم شدن بوده و فصل تابستان در راه است؛ درنتیجه مردم بیشتر بیرون میآیند و این فرصت خوبی برای فروش بیشتر خواهد بود.
تهدیدها؛ خطرهایی که باید برایشان آماده بود
بزرگترین تهدید، ظهور یک رقیب است. ممکن است اگر کار این دکه بگیرد، رقبای دیگر وسوسه شوند نزدیک او مغازه بزنند. گرانی و تورم هم یک تهدید همیشگی است. افزایش قیمت مواد اولیه (نان، گوشت، سبزیجات) میتواند سود را کم کرده یا او را مجبور کند تا قیمت را بالا ببرد.
این کسبوکار با تحلیل سوات چه مسیری را پیش میگیرد؟
صاحب این دکه سعی میکند از قوت اصلی خود (دستپخت عالی) نهایت استفاده را ببرد و این موضوع را به گوش همه برساند. برای ضعف کم تجربه بودن، شاید از پدرش یا دوستی که کاسب است کمک بگیرد. فرصتها را غنیمت شمرده و در تابستان ساعت کار را بیشتر میکند و تخفیفهای محلی میگذارد؛ همچنین برای تهدیدهایی مثل گرانی مواد اولیه آماده میشود تا بتواند دوام بیاورد.
تحلیل سوات برای یک کسبوکار کوچک خدماتی (سالن زیبایی)
در مثال دوم، یک سالن زیبایی زنانه را در نظر میگیریم که چند سالی است فعالیت میکند و مشتریان خودش را دارد. صاحب سالن میخواهد کسبوکارش را گسترش بدهد و قبل از هر تصمیم بزرگی، تحلیل سوات را انجام میدهد. در ادامه این وضعیت را بر اساس تحلیل سوات بررسی میکنیم.
قوتها؛ چرا مشتریان به این سالن اعتماد دارند؟
صاحب سالن متخصص باتجربهای در زمینه آرایش و زیبایی است و مدرک معتبر دارد؛ کیفیت خدمات سالن بالاست و مشتریان راضی هستند. همچنین موقعیت سالن خوب بوده و در خیابان اصلی محله قرار دارد. سالن در اینستاگرام حضوری فعال دارد و روابط عمومی صاحب سالن با مشتریان بسیار خوب میباشد.
ضعفها؛ چه چیزهایی جلوی رشد کسبوکار را گرفته است؟
سالن نسبتا کوچک بوده و ظرفیت پذیرش مشتری محدودی دارد و بودجه فرد برای توسعه محدود است. وابستگی به صاحب سالن به عنوان مدیر و متخصص اصلی زیاد است؛ یعنی اگر او یک مدت نباشد، کسبوکار خوب نمیچرخد. همچنین سالن همه خدمات زیبایی را ارائه نمیدهد (مثلا کاشت ناخن یا خدمات تتو ندارد).
فرصتها؛ از کدام راهها میتوان بزرگتر شد؟
این روزها توجه زنان به مراقبت پوست و موی حرفهای افزایش پیدا کرده است. در محله این سالن، یکی از رقبا رفته و مشتریان آن میتوانند جذب شوند. همچنین ممکن است یک نیروی ماهر در حوزهای که سالن آن را ندارد (مثل کاشت ناخن) پیشنهاد همکاری بدهد.
تهدیدها؛ چه خطرهایی این کسبوکار را تهدید میکند؟
مهمترین تهدید، رقابت شدید است. اگر رقیبان دیگری با تخفیفها یا خدمات جذاب وارد بازار شوند، ممکن است بخشی از مشتریان را جذب کنند. در دوران رکود یا تورم بالا، خدمات آرایشی جزو هزینههایی است که افراد کاهش میدهند. افزایش قیمت مواد مصرفی (محصولات وارداتی) و تغییر ترندها و مدها هم از تهدیدهای دیگر هستند.
صاحب سالن با این تحلیل چه تصمیماتی میگیرد؟
او میداند چیزهایی مثل کیفیت خدمات و رضایت بالای مشتریان را باید حفظ کند و توسعه دهد. برای رفع ضعفها، شاید یک دستیار مدیریتی بگیرد تا وابستگی کار به خودش کمتر شود یا وامی برای بزرگ کردن سالن بگیرد. از فرصت بازار مراقبت پوست استفاده میکند و یک دوره جدید میبیند تا این خدمت را اضافه کند. برای تهدید اقتصادی هم یک صندوق اضطراری در نظر میگیرد.
تحلیل سوات برای یک شرکت بزرگ مثل دیجی کالا
در این مثال، یک شرکت بزرگ و شناختهشده ایرانی مثل دیجی کالا را بررسی میکنیم. طبق گزارش سالانه، سهم خردهفروشی آنلاین از کل بازار خردهفروشی ایران به ۴.۶ درصد رسیده و دیجی کالا حدود ۳۴ درصد این بازار آنلاین را در اختیار دارد.
قوتها؛ چه عواملی این شرکت را به صدر رسانده است؟
برند بسیار قوی و شناختهشده، زیرساخت لجستیکی پیشرفته و گسترده، تنوع بسیار بالای محصولات و تجربه کاربری عالی در وبسایت و اپلیکیشن باعث محبوبیت این مجموعه شده است. این عوامل باعث شده دیجی کالا نزد مشتریان آنلاین اعتبار و محبوبیت ویژهای کسب کند.
ضعفها؛ بزرگترین چالشهای داخلی این شرکت
وابستگی زیاد به بازار داخلی ایران و عدم حضور جدی در بازارهای بینالمللی، چالش در مدیریت کالاهای مرجوعی و خدمات پس از فروش، آسیبپذیری نسبت به نوسانات اقتصادی کشور از صعفهای این مجموعه است؛ به ویژه تورم و تغییرات نرخ ارز که بر قیمت کالاها و توان خرید مشتری تاثیر میگذارد.
فرصتها؛ بازار هنوز برای این شرکت جا برای رشد دارد
رشد فرهنگ خرید آنلاین در ایران خصوصا بعد از دوران کرونا، گسترش روزافزون اینترنت پرسرعت و گوشیهای هوشمند در کشور، امکان ورود به حوزههای جدید مانند تجارت B2B از فرصتهایی برای دیجی کالا است.
تهدیدها؛ رقبا، تحریم و نوسان اقتصادی
افزایش تعداد رقبا در بازار تجارت الکترونیک داخلی از تهدیدهایی برای دیجی کالا است؛ زیرا هر روز پلتفرمهای فروش آنلاین جدیدی ظهور میکنند. ریسکهای حقوقی و مقرراتی مثل قوانین مالیاتی جدید، نوسانات نرخ ارز و مشکلات واردات که بر تامین کالاهای دیجیتال اثر منفی دارد نیز جزو این موارد هستند.
مسیر پیش روی شرکت دیجی کالا چیست؟
دیجی کالا با تکیه بر برند قوی و زیرساخت عالی خود میتواند به حوزههای جدید (مثل ارائه خدمات به کسبوکارها) وارد شود. برای مقابله با تهدید رقبا، روی بهبود تجربه مشتری و ارائه تخفیفها و خدمات متمایز کار میکند. همچنین در برابر تهدیدهای اقتصادی، راهکارهایی مثل تنوع دادن به تامین کنندگان و مدیریت هزینهها را دنبال خواهد کرد.
نتیجه گیری؛ ماتریس SWOT چیست؟
ماتریس SWOT ابزاری ساده اما قدرتمند است که با دستهبندی عوامل داخلی (نقاط قوت و ضعف) و خارجی (فرصتها و تهدیدها) در قالب یک ماتریس چهارخانه (۲×۲) به شما کمک میکند پیش از هر تصمیم مهم، تصویر روشنی از وضعیت خود داشته باشید. این تحلیل در چهار مرحله (جمعآوری اطلاعات، دستهبندی عوامل، تشکیل ماتریس و اقدام و استراتژی) انجام میشود و نتیجه آن برنامهریزی با چشم باز، بدون غافلگیری و اتخاذ تصمیمهای آگاهانه است. از یک دکه کوچک ساندویچفروشی محلی و سالن زیبایی گرفته تا شرکت بزرگی مثل دیجیکالا، همه میتوانند از این روش برای خودشناسی کسبوکار و محیطشناسی استفاده کنند. اگر به دنبال یادگیری عملی این ابزارها و مسیر حرفهای در کسبوکار هستید، دکتر فرهادی نیا این آموزشها را در مسیر کسبوکار ارائه میدهد.
سوالات متداول؛ آموزش ماتریس swot
آیا تحلیل سوات فقط برای شرکتهای بزرگ کاربرد دارد؟
خیر، تحلیل سوات برای هر اندازه کسبوکاری از یک دکه کوچک محلی تا شرکتهای بزرگ قابل استفاده است.
برای انجام یک تحلیل سوات حرفهای به چه نرمافزاری نیاز دارم؟
نیاز به نرمافزار خاصی نیست؛ با یک کاغذ، تخته یا جدول ساده در اکسل هم میتوانید ماتریس سوات را رسم کنید.
چند وقت یکبار باید تحلیل سوات را تکرار کنم؟
بهترین کار این است که هر شش ماه یکبار یا هر زمان که تغییر مهمی در بازار، رقبا یا داخل کسبوکارتان رخ میدهد، تحلیل را بهروز کنید.
